Yagna Tatwa Prakashika Page 089 Somayaga Nirupanam

 

७८
यज्ञतत्त्वप्रकाशे
नेष्टा, सौर्यमुन्नेता च गृहीत्वा माहेन्द्रग्रहमनुजुहुयुः । ग्रहे महेन्द्रो देवता । चमसेषु ऊर्वाः पितरः । अतिग्राह्यपु अग्निः, इन्द्रः, सूर्यश्च क्रमेण देवताः। ततः पूर्ववद्भक्षणम् । खरे पात्राणां सादनं च । ततस्त्रय उक्थ्यविग्रहाः । तेषां प्रातस्सवनवदेव अनुष्ठानम् । तत्र सप्तदशस्तोमकानि त्रीणि पृष्ठस्तोत्राणि । तत्तत्पृष्ठसमाप्त्यनन्तरं मैत्रावरुणः प्रथमे, ब्राह्मणाच्छंसी द्वितीये, अच्छावाकस्तृतीये च स्वं स्वं शस्त्रं शंसेयुः। पूर्व माहेन्द्रग्रहकाले एकं पृष्ठस्तोत्रम् । आहत्य चत्वारि पृष्ठस्तोत्राणि । माध्यन्दिनपवमानमेक-मिति पञ्च स्तोत्राणि माध्यन्दिनसवने। एवं मरुत्वतीय निष्केवल्यमिति शस्त्रद्वयं होतुः, मैत्रावरुणादीनां त्रीणि इति शस्त्राण्यपि पञ्च । उक्थ्याना मिन्द्रो देवता । ततः सवनसमाप्तिहोमं कृत्वा सर्वविजो बहिर्निर्गच्छेयुः ॥
॥ समाप्तं माध्यन्दिनसवनम् ॥

अथ तृतीयसवनम्
माध्यन्दिनसवनसमाप्यनन्तरं किंचिद्विरम्य सवनमिदमारभेरन् । अस्य "तृतीयसवनम्" इत्येव संज्ञा; न तु सायंसवनमिति । तृतीय-सवनमारभमाणास्सर्वे ऋत्विजो विहारं प्रविश्य स्त्रं स्वं कर्म कर्तुमुद्यता मवेयुः । तदा प्रथमं लोकद्वारसामोत्तरवेदिसमीपे गातव्यं यजमानेन । तगत एवाग्झौ होमश्च कर्तव्यस्तेन । ततस्तत्र प्रथममादित्यग्रहो ग्रहीतव्यः । तत्र प्रातस्सवने ऐन्द्रवायवमैत्रावरुणाश्विनग्रहाणां होमानन्तरं तत्तद्द्महेष्व-वशेषितस्य सोमरस्य आदित्यस्थाल्यां सम्पातावनयनेन यो रसः स्थापितः, तस्मादादित्यपात्रेण आदित्यग्रहं गृहीत्वा तत्रोपांशुसवनाख्यं ग्रावाणं प्रक्षिप्य तेन तं रसमालोब्य तत्र दधि पयो वा किंचित्प्रक्षिप्य आवाणमुत्क्षिप्य खरे पात्रमसादयित्वैव, आश्रवणप्रत्याश्रावणादौ निष्पन्ने तं जुहुयादादित्यग्रहम् । आदित्याः देवता । ततः प्रातस्सवनवन्महाभिषवः कर्तव्यः । तत्र सवनद्वयेऽभिषुतस्य सोमस्य य आत्तसारः तृणांशः तमेवाभिषुणुयुः । अभिषुत्य पवित्रीकरणकाले मथितं दधि तत्रासिच्य, मेलयित्वा, पूतभृत्यवनीय, पवित्रीकृत्य तस्मादाग्रयणं गृहीत्वा आयतने सादयित्वा धारां विरमयेत् ॥

क. गायत्री द्युलोकात् भूलोकं प्रति सोमलतामाहरत् । आनयनसमये सा सोमं त्रिधा विभज्य, द्वाभ्यां पद्भयां द्वौ भागौ भागमेकं मुखेन च गृहीत्वा
१. आप. श्रौ. १३. ९. १. बौधा. श्री. ८. ९. कात्या. औ.१०. ४. ९..

௭௮ (78)
யக்ஞதத்வப்ரகாசம்

நேஷ்டா (ரித்விக்), ஸௌர்ய கிரஹத்தை உன்னேதாவும் எடுத்துக்கொண்டு மாஹேந்த்ர கிரஹத்துடன் ஹோமம் செய்ய வேண்டும். கிரஹத்தில் ‘மஹேந்திரன்’ தேவதை. சமஸங்களில் (பாத்திரங்கள்) ‘ஊர்வா: பிதரா:’ எனப்படும் பித்ருக்கள் தேவதைகள். அதிப்ராஹ்யங்களில் அக்னி, இந்திரன் மற்றும் சூரியன் ஆகியோர் முறையாகத் தேவதைகள் ஆவர். பின்னர் முன்பே சொன்னது போல அருந்துதலும், மேடையில் (கரை) பாத்திரங்களை வைத்தலும் நடைபெறும். அதன் பிறகு மூன்று உக்திய-கிரஹப் பிரிவுகள் உள்ளன. அவற்றின் சடங்குகள் காலை நேர யாகத்தைப் (ப்ராதஸ்ஸவனம்) போன்றே அமையும். அங்கு பதினேழு ஸ்தோத்திரங்களைக் கொண்ட மூன்று பிருஷ்ட ஸ்தோத்திரங்கள் உள்ளன. அந்தந்த ஸ்தோத்திரங்கள் முடிந்த பிறகு, முதலாம் நிலையில் மைத்ராவருணரும், இரண்டாம் நிலையில் பிராம்மணாச்சம்ஸீயும், மூன்றாம் நிலையில் அச்வவாகரும் தத்தமது சாஸ்திர மந்திரங்களை ஓத வேண்டும். முன்னர் மாஹேந்த்ர கிரஹத்தின் போது ஒரு பிருஷ்ட ஸ்தோத்திரம் ஓதப்பட்டது. மொத்தம் நான்கு பிருஷ்ட ஸ்தோத்திரங்கள். மாத்யந்தின பவமானம் ஒன்று என மதிய நேர யாகத்தில் மொத்தம் ஐந்து ஸ்தோத்திரங்கள் உள்ளன. இவ்வாறே மருத்வதீயம் மற்றும் நிஷ்கேவல்யம் என ஹோதாவிற்கு இரண்டு சாஸ்திரங்களும், மைத்ராவருணர் முதலானோருக்கு மூன்றுமாகச் சேர்த்து சாஸ்திரங்களும் ஐந்தாகும். உக்தியங்களுக்கு ‘இந்திரன்’ தேவதை ஆவார். பின்னர் ஸவன-ஸம்ஸ்தா ஹோமத்தைச் செய்துவிட்டு அனைத்து ரித்விக்குகளும் வெளியே செல்ல வேண்டும்.

|| இத்துடன் மதிய நேர யாகம் (மாத்யந்தின ஸவனம்) முடிவடைந்தது ||

மூன்றாம் கால யாகம் (திருதீய ஸவனம்)

மதிய நேர யாகம் முடிந்த பிறகு சிறிது ஓய்வு எடுத்துவிட்டு இந்த யாகத்தைத் தொடங்க வேண்டும். இதற்கு "திருதீய ஸவனம்" என்றே பெயர்; "ஸாயங்கால ஸவனம்" (ஸாயம்ஸவனம்) என்று பெயர் கிடையாது. மூன்றாம் கால யாகத்தைத் தொடங்கும்போது அனைத்து ரித்விக்குகளும் யாகசாலைக்குள் நுழைந்து தத்தமது பணிகளைச் செய்யத் தயாராக வேண்டும். அப்போது முதலில் யஜமானன் உத்தரவேதிக்கு அருகில் ‘லோகத்வார ஸாம கானம்’ செய்ய வேண்டும். அங்கேயே அக்னியில் ஹோமமும் செய்யப்பட வேண்டும். பின்னர் அங்கு முதன்முதலில் ‘ஆதித்ய கிரஹம்’ எடுக்கப்பட வேண்டும். காலை நேர யாகத்தில் ஐந்த்ரவாயவம், மைத்ராவருணம் மற்றும் அஸ்வின கிரஹங்களின் ஹோமத்திற்குப் பிறகு அந்தந்த பாத்திரங்களில் எஞ்சியிருந்த சோம ரசம் ஆதித்ய ஸ்தாலியில் சேகரிக்கப்பட்டது. அந்தச் சாற்றிலிருந்து ஆதித்ய பாத்திரத்தில் ஆதித்ய கிரஹத்தை எடுத்து, அதில் ‘உபாம்சுஸவனம்’ எனப்படும் கல்லை இட்டு, அதைக் கொண்டு அந்தச் சாற்றைக் கலக்கி, அதில் சிறிது தயிர் அல்லது பால் சேர்த்து, கல்லை எடுத்துவிட்டு, பாத்திரத்தை மேடையில் வைக்காமலேயே ஆச்ராவணம் முதலியவை முடிந்ததும் அந்த ஆதித்ய கிரஹத்தை ஹோமம் செய்ய வேண்டும். இதற்கு ‘ஆதித்யர்கள்’ தேவதைகள் ஆவர். பின்னர் காலை நேர யாகத்தைப் போலவே ‘மஹா-அபிஷவம்’ (சோம ரசம் பிழிதல்) செய்யப்பட வேண்டும். முந்தைய இரண்டு கால யாகங்களில் பிழியப்பட்டுச் சாறு எடுக்கப்பட்ட சோமக் கொடியின் சக்கையை மீண்டும் பிழிய வேண்டும். அவ்வாறு பிழிந்து தூய்மைப்படுத்தும்போது, கடைந்த தயிரை அதில் ஊற்றி, கலந்து, ‘பூத்ப்ருத்’ பாத்திரத்தில் சேகரித்துத் தூய்மைப்படுத்திய பிறகு, அதிலிருந்து ஆக்ரயண கிரஹத்தை எடுத்து உரிய இடத்தில் வைத்துச் சோம ரசத் தாரையை நிறுத்த வேண்டும்.

க. காயத்ரி தேவி தேவலோகத்தில் இருந்து பூமிக்குச் சோமக் கொடியைக் கொண்டு வந்தாள். கொண்டு வரும்போது அவள் சோமனை மூன்று பகுதிகளாகப் பிரித்து, இரண்டு பாகங்களைத் தனது இரண்டு பாதங்களிலும், ஒரு பாகத்தைத் தனது வாயிலும் ஏந்தி வந்தாள். [1]

---

78
యజ్ఞతత్త్వప్రకాశే

నేష్ట (ఋత్విక్కు), సౌర్య గ్రహాన్ని ఉన్నేత తీసుకుని మాహేంద్ర గ్రహంతో పాటు హోమం చేయాలి. గ్రహంలో ‘మహేంద్రుడు’ దేవత. చమసములలో (పాత్రలలో) ‘ఊర్వాః పితరః’ అనబడే పితృదేవతలు దేవతలు. అతిగ్రాహ్యాలలో అగ్ని, ఇంద్రుడు మరియు సూర్యుడు వరుసగా దేవతలు. ఆ తర్వాత ముందు వలెనే భక్షణము, ఖరము (అరుగు) మీద పాత్రలను ఉంచడం జరుగుతుంది. ఆ తర్వాత మూడు ఉక్థ్య-గ్రహ విభాగాలు ఉంటాయి. వాటి అనుష్ఠానం ప్రాతస్సవనము (ఉదయకాలపు యజ్ఞము) వలెనే ఉంటుంది. అక్కడ పదిహేడు స్తోమములతో కూడిన మూడు పృష్ఠ స్తోత్రాలు ఉంటాయి. ఆయా స్తోత్రాలు ముగిసిన తర్వాత, మొదటి విభాగంలో మైత్రావరుణుడు, రెండవ విభాగంలో బ్రాహ్మణాచ్ఛంసి, మూడవ విభాగంలో అచ్ఛావాకుడు తమ తమ శస్త్ర మంత్రాలను పఠించాలి. ముందు మాహేంద్ర గ్రహ సమయంలో ఒక పృష్ఠ స్తోత్రం పఠించబడింది. మొత్తం నాలుగు పృష్ఠ స్తోత్రాలు. మాధ్యందిన పవమానం ఒకటి కలిపి మాధ్యందిన సవనంలో మొత్తం ఐదు స్తోత్రాలు ఉంటాయి. ఇదే విధంగా మరుత్వతీయము మరియు నిష్కేవల్యము అని హోతకు రెండు శస్త్రాలు, మైత్రావరుణాదులకు మూడు కలిపి శస్త్రాలు కూడా ఐదు. ఉక్థ్యాలకు ‘ఇంద్రుడు’ దేవత. ఆ తర్వాత సవన-సంస్థా హోమము నిర్వహించి ఋత్విక్కులందరూ బయటకు వెళ్ళాలి.

|| ఇంతటితో మాధ్యందిన సవనము (మధ్యాహ్న కాలపు యజ్ఞము) సమాప్తము ||

తృతీయ సవనము (మూడవ కాలపు యజ్ఞము)

మాధ్యందిన సవనము ముగిసిన తర్వాత కొంత విరామం తీసుకుని ఈ సవనమును ప్రారంభించాలి. దీనికి "తృతీయ సవనము" అనే సంజ్ఞ (పేరు) ఉంది; దీనిని "సాయం సవనము" అని పిలవకూడదు. తృతీయ సవనము ప్రారంభించేటప్పుడు ఋత్విక్కులందరూ యజ్ఞశాలలోకి ప్రవేశించి తమ తమ పనులు చేయడానికి సిద్ధం కావాలి. అప్పుడు మొదట యజమానుడు ఉత్తరవేదిక సమీపంలో ‘లోకద్వార సామ గానము’ చేయాలి. అక్కడే అగ్నిలో హోమము కూడా చేయాలి. ఆ తర్వాత అక్కడ మొదట ‘ఆదిత్య గ్రహము’ గ్రహించాలి. ప్రాతస్సవనంలో ఐంద్రవాయవ, మైత్రావరుణ మరియు అశ్విన గ్రహాల హోమం తర్వాత ఆయా పాత్రలలో మిగిలిన సోమరసాన్ని ఆదిత్య స్థాలిలో సేకరించారు. ఆ రసం నుండి ఆదిత్య పాత్రతో ఆదిత్య గ్రహాన్ని తీసుకుని, అందులో ‘ఉపాంశుసవనము’ అనే రాయిని వేసి, దానితో ఆ రసాన్ని కలియబెట్టి, అందులో కొంచెం పెరుగు లేదా పాలు కలిపి, రాయిని తీసివేసి, పాత్రను ఖరము మీద ఉంచకుండానే ఆశ్రావణాదులు ముగిసిన తర్వాత ఆ ఆదిత్య గ్రహాన్ని హోమం చేయాలి. దీనికి ‘ఆదిత్యులు’ దేవతలు. ఆ తర్వాత ప్రాతస్సవనము వలెనే ‘మహా-అభిషవము’ (సోమరసాన్ని పిండటం) చేయాలి. ముందటి రెండు సవనాలలో పిండబడిన సోమలతల సారాన్ని (పిప్పిని) మళ్ళీ పిండాలి. అలా పిండి శుద్ధి చేసే సమయంలో, చిలికిన పెరుగును అందులో పోసి, కలిపి, ‘పూతభృత్’ పాత్రలో సేకరించి శుద్ధి చేసిన తర్వాత, దాని నుండి ఆగ్రయణ గ్రహాన్ని తీసుకుని యథాస్థానంలో ఉంచి సోమరస ధారను ఆపాలి.

క. గాయత్రి దేవి దేవలోకం నుండి భూలోకానికి సోమలతను తీసుకువచ్చింది. తీసుకువచ్చే సమయంలో ఆమె సోమను మూడు భాగాలుగా విభజించి, రెండు భాగాలను తన రెండు పాదాలతో, ఒక భాగాన్ని తన నోటితో పట్టుకుని తీసుకువచ్చింది. [1]

వసంత కాలంలో చేసే ఈ తృతీయ సవనములో ఉపయోగించే ఆదిత్య గ్రహము యొక్క ప్రాముఖ్యత గురించి మరింత సమాచారం కావాలా?

yes

గౌరవనీయ పండిత ఎ. చిన్నస్వామి శాస్త్రి గారు రచించిన 

యజ్ఞతత్త్వప్రకాశము (1953) గ్రంథంలోని సోమయాగ నిరూపణము (తృతీయ సవనము) యొక్క వివరణ ఇక్కడ ఉంది:

ఆదిత్య గ్రహము యొక్క ప్రాముఖ్యత

తృతీయ సవనము (మూడవ కాలపు యజ్ఞము) ప్రారంభంలో ఆదిత్య గ్రహమును గ్రహించడం అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రక్రియ [1]. దీనికి సంబంధించిన కొన్ని విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

• రస సేకరణ: ప్రాతస్సవనము (ఉదయకాలపు యజ్ఞము) సమయంలో ఐంద్రవాయవ, మైత్రావరుణ మరియు అశ్విన గ్రహాల హోమం జరిగిన తర్వాత, ఆయా పాత్రలలో మిగిలి ఉన్న సోమరసాన్ని ఆదిత్య స్థాలిలో భద్రపరుస్తారు [1]. ఈ సేకరించిన రసమే తృతీయ సవనంలో ఆదిత్య గ్రహానికి మూలం [1].
• శుద్ధి ప్రక్రియ: ఆదిత్య పాత్రలో తీసుకున్న ఈ రసంలో ‘ఉపాంశుసవనము’ అనే రాయిని వేసి కలియబెడతారు [1]. ఇందులో పెరుగు లేదా పాలను కలిపి శుద్ధి చేస్తారు [1].
• హోమ విధానం: ఇతర గ్రహాల వలె కాకుండా, ఈ ఆదిత్య గ్రహ పాత్రను ఖరము (అరుగు) మీద ఉంచకుండానే, చేత్తో పట్టుకుని ఆశ్రావణాదులు ముగించి నేరుగా హోమం చేస్తారు [1]. దీనికి ఆదిత్యులు దేవతలు [1].
• గాయత్రీ దేవి గాథ: పురాణాల ప్రకారం, గాయత్రీ దేవి సోమలతను భూమికి తీసుకువచ్చే క్రమంలో దానిని మూడు భాగాలుగా విభజించిందని, అందులో ఒక భాగం ఈ సవనానికి ప్రత్యేకమైనదని పేర్కొనబడింది [1].

తృతీయ సవనంలో ఆదిత్య గ్రహం తర్వాత నిర్వహించే మహా-అభిషవము (సోమరసాన్ని తిరిగి పిండటం) మరియు ఆగ్రయణ గ్రహం గురించి మరిన్ని వివరాలు కావాలా?

[1] గూగుల్ సెర్చ్ ఫలితాలు మరియు అందించిన చిత్రంలోని పాఠ్యం ఆధారంగా.