YagnaTathwa Prakashika -020

 

अग्निहोत्रनिरूपणम् 

• वत्सतयः तिस्रः (अध्वर्यवे दानाय) 
• यज्ञियवृक्षकाष्ठानि (अग्निसमिन्धनार्थम् ) 
• अश्वः (अग्न्यायतनेषु पदनिक्षेपणाद्यर्थम् ) 
• अजः (आयतनसमीपे बन्धनार्थम् ) दक्षिणार्थं च । 
• सिकताः (अग्निभिः सह ग्रहणार्थम् ) (उपयमनार्थम्स) 
• रथचक्रम् (आवर्तनार्थम्") 
• गौः (विदेवनार्थम् )  

आधानार्थदक्षिणाद्रव्याणि- 

1. (१) द्वादश गावः 
2. (२) अजः 
3. (३) पूर्णपात्रम् 
4. (४) वासः 
5. (५) मिथुनौ गावौ (स्त्रीपुंसरूपौ) नवीनो रथः 
6. (७) वहनसमर्थोऽश्वः 
7. (८) अनड्वान् ॥ 

चत्वार ऋत्विजः--

1. अध्वर्युः
2. ब्रह्मा
3. होता
4. आग्नीध्रश्च

एवं पवमानेष्टयादीनामप्यत्र अनुष्ठेयत्वात् ऐष्टिकपात्राणामप्यस्त्यावश्यकता । परं दर्शपूर्णमासप्रकरण एव तानि प्रदर्शनमर्हन्तीति तत्रैव प्रदश्यन्ते । अतस्तेषां स्वरूपं तत एव अवगन्तव्यम् ।। 

॥ इत्यग्न्याधानं समाप्तम् ॥ 

अग्निहोत्रम् 

एवं पूर्वोक्तप्रकारेण कृताधानः त्रैवर्णिकः आहिताग्निपदवाच्यो भवति । तस्यैव सपत्नीकस्य श्रौतकर्मस्वधिकारः । तानि च श्रौतकर्माणि वेदेषु परस्सहस्राणि विहितानि । तेषां नामतो निर्देशस्त्वन्ते चिकीर्ण्यते । इदानीं तेषामेव केषांचित् स्वरूपं विलिख्यते । तेषु कर्मसु अग्निहोत्रमेव प्रथमपातीति तस्यैव स्वरूपं वित्रियते । तच्च पुरुषेण त्रैवर्णिकेन 

_______________________________________________________________________________

क. वत्सभावमतिकान्ताः निवृत्तस्तन्यपानाः वत्सतर्यः । ख. पाने अमेरधः पार्श्वेषु च सिकतानां स्थापनमुपयमनम् । ग. पुनः पुनरश्वस्य दक्षिणभागे रथचक्रस्य भ्रामणम् । घ. अष्टाविंशत्युत्तरशतसङ्ख्याकमुष्टिपरिमितं ब्रीहियवादिधान्यं पूर्णपात्रमित्युच्यते । ___ ङ. अकृतविवाहस्य श्रौतेपु कर्मस्वधिकारो नास्ति । मृतपत्नीकस्य स्वमिहोत्रदर्शपूर्णमासयोरधिकारो भवतीति रुद्रदत्तः प्रसाधयति । परमपत्नीकस्य अमिहोत्राद्यनुष्ठानं शिष्टसम्प्रदाये नास्ति ।